AGATHA is sinds kort uitgebreid met een nieuwe collectie kaarten en plannen. De zogenoemde A-reeks met oude kaarten van het Rijksarchief Aarlen is geïnventariseerd en voortaan online raadpleegbaar.
De collectie kaarten en plannen die bewaard wordt in het Rijksarchief Aarlen omvat stukken van uiteenlopende oorsprong. Ze kwamen binnen in verschillende fases sinds de oprichting van het depot, na de opdeling van de in Luxemburg bewaarde archieven tussen België en het Groothertogdom Luxemburg. Deze opsplitsing, die voortvloeide uit artikel 13, § 5 van het Verdrag van Londen van 19 april 1839 en uit bijzondere overeenkomsten van 1841, kende België een reeks bestanden en collecties toe die betrekking hebben op het Belgische grondgebied, terwijl de stukken die beide landen betreffen in Luxemburg bleven. De verdeling werd beschreven door archivaris Henri Noblom in een verslag dat hij in 1847 opstelde voor de gouverneur van de provincie. De opdeling was echter niet volledig en werd later nog bijgesteld, met name wat betreft de kaarten en plannen. In 1855 werd vanuit Luxemburg een partij overgebracht met kaarten uit het ancien régime, de Franse tijd en het Nederlandse bewind. Deze vormden de eerste kern van de collectie.
Wat de reeks uit 1855 betreft, gaat het voornamelijk om kaarten met betrekking tot infrastructuur (bruggen, wegen, enz.), om landmeterskaarten van bossen en om diverse eigendomsgrenzen uit het ancien régime, gevolgd door kadastrale plannen, landmeetkundige kaarten van gemeentebossen of kaarten die verband houden met economische activiteiten (smidsen, hoogovens, mijnen, steengroeven) of met openbare infrastructuur (het Maas-Moezelkanaal) uit de Franse en Hollandse periode. Doorheen de 19de en vervolgens de 20ste eeuw groeit de collectie verder aan met losse stukken die uit hun archiefbestand werden gehaald of met afzonderlijke documenten die als schenking werden ontvangen.
Deze praktijk om kaarten en plannen of, meer in het algemeen documenten van grote omvang, buiten hun archiefbestand te bewaren, is gelukkig in onbruik geraakt. Ze ging immers in tegen de huidige archiefprincipes. Waar mogelijk werden koppelingen gelegd met de archiefvormers. Tot de bekende herkomstbronnen behoren met name de Staten van het hertogdom Luxemburg en het graafschap Chiny, de Raad van Luxemburg, het Soevereine Hof van Bouillon, de stad Aarlen, gemeentelijke archieven en het departement “Wouden”.
Het oudste stuk uit de collectie is een “kaart van Saint-Hubert in de Ardennen” (1551), opgemaakt door Jacques de Surhon.
De analyse van de stukken uit deze collectie zou niet mogelijk zijn geweest zonder de hulp van Pierre Parmentier, vrijwilliger bij het Rijksarchief Aarlen en gepassioneerd cartograaf. Hij heeft het middengedeelte van elke kaart opnieuw bekeken, beschreven en gegeolokaliseerd aan de hand van de lengte- en breedtegraad. De digitalisering van de archiefstukken werd uitgevoerd door de dienst DIVA van het Algemeen Rijksarchief.
Naast de A-reeks, die nu online te raadplegen is, bewaart het Rijksarchief Aarlen een B-reeks met recentere kaarten (uit de 19de en 20ste eeuw). Een soortgelijk project voor de B-reeks wordt momenteel afgerond en zou in de komende maanden moeten uitmonden in een tweede inventaris.
De inventaris
De nieuwe inventaris is gratis online beschikbaar via onderstaande links.
MOREAU François en PARMENTIER Pierre, Inventaire de la collection des cartes et plans des Archives de l’État à Arlon : Série A: cartes anciennes (1551-[XXe siècle]), reeks Inventarissen Rijksarchief te Aarlen nr. 181, publicatie nr. 6605, Algemeen Rijksarchief, Brussel, 2025.
